Home HEMÛ NIVÎSÇAND & HUNER Her hetî ra Çewlîg

Her hetî ra Çewlîg

by rcadmin

STÊRKA CIWAN

Çewlîg yan zî Çolîg, Çebaxcur -Cebelcur- (Bi Tirkî Bingöl) bi 270,000 sixletî û 8.253 km² girdî xo yew bajarê Kurdîstanî yo. Çewlîg de hetê nasnameye ra teyna Kurdî cuyenî. Û ê zî ya Elewî yî yan zî Misilman î. Çewlîg de bê Kurdan yewna qom çinîyo û nêcuyeno. Berzîyê Çewlîgî nezdîyê 1200m yo û xeylêk koyê berzî û wareyî zî est î. Hetê başurê Çewlîgî de Amed, bakurê de Erzirom, rojhilate de Muş û rojava de zî Xarpêt û Dêrsim cîranê Çewlîge yî.

Tarixê Çewlîg

Î.V 2000 de sey bajaranê Mezopotomyayî bînan Çewlîg zî Hurîyan dest de bi. Hurîyan ra dima Mîtanîyan, Hîtîtan, Urartuyan û Romayijan ser hukum kerd. Vilabîyayîşê Îslamîyetî ra dima corê Mezopotamya de sey qelanê Amed û Palû, qelayê Azaxpert zî kewt Xalit Bîn Welîdî dest. Ci dima Selçukîyan, înan ra dima zî Împaratorîya Osmanîyan Çewlîg de hukum na ro ke heta Komara Tirkan nîya ro. Ronîyayîşê Komara Tirkîya ra dima 1925e de sareberzkerdişê Şêx Seîd de şarê Çewlîgî sencaxtarîyê sareberzkerdişî kerd ke o çax zî hetê Şêx Seîdî ra destkewtişê Darahênî ra dima Darahenî bî payîtaxtê Kurdîstan. Destkewtişê Şêx Seîd ra dima xeylêk şêx û reyberê Çewlîgîjan zî pê Şêx Seîd ra Amedî de bîyî dard. Qismêk zî remayî şîyî bin xetî sey Yado Paşa. Heta 1927e Çewlîg giredayeyê Darahenî bi. La 1936e de bi biryarê Komara Tirkîya xo ser beno bajar.

Qezayê Çewlîg

• Darahêni (tr. Genç)
• Bongilan, Solaxan (tr. Solhan)
• Hênîyo Serdin, Kanîreş (tr. Karlıova)
• Azaxpêrt (tr. Adaklı)
• Gexi (tr. Kiği)
• Çerme (tr. Yedisu)
• Xolxol (tr.Yayladere)

Ekonomî

Ekonomîyê Çewlîgî zêde giredayeyî Heywan, ramitişo zîraî û mêsî hengmînî yo. Hengmînî Çewlîgî zafî cayan de şinasîyeno û namdar o. Zewbîna zî wareyanê Çewlîgî de xeylêk heywan pawîyeno û koçerî her serr wusare de heywananê xo anî wareyanê Çewlîgî. Wareyê Şerevdînî wareyo tewr namdar o. Heto bîne ra zî Çewlîgî de cayê sanayî, Unîversîte û firgeh zî est î. Unîversîteya Çewlîgî de nezdîyê 15,000 wendekar est î û zafîyê înan zî Bajaranê Kurdîstanî ra ameyî. Firgehe Çewlîgî ra her roj yew hete Istanbole ra yew zî hete Enqara ra 2 seferî yenî ca.

Ziwan û îtiqat (Bawerî)

Hetê ziwan ra zafîyê Çewlîgijan Kirdkî (Zazakî), qismêk zî Kurmanckî qiseyî kenî. Qezayî Kanîreşî de Kurmanckî hindenê zêdê yeno qiseykerdiş, la qiseykerdoxê Kirdkî zî ci ra nezdîyî.
Çewlîgî de Elewî û Misilmanî temîyan de cuyenî. Zafîyê şarî Misilman bo zî xeylêk Elewî zî est î. 1980 û 1990e ra dima xeylekê Elewîyan bi zorê dewletî Çewlîgî war verda û şîyî bajaranî girdan yan zî şîyî Ewropa. Qexi, Xolxol, Azaxpert, Çerme û mintiqayê Karêrî de zêdeyê Şarî Elewî yo la Kanîreş û xeylêk dewan bînan de zî Elewîyî bi Misilmanan cuyenî. Zerreyê Çewlîgî de û qezayenê Çewlîgî de cayê Cemî est o û şar tîya de Cem ano ca.

Ware û royî

Çewlîg bi wareyanê xo zî namdar o. Wareyê ŞEREVDÎN, COTLA, KARÊR, XIRXAL, ÇAVREŞ, QEXI û BINGOL î wareyê Çewlîge yî. Wusar de xeylêk Bêrtij û Koçerî bi heywananê xo vejîyenî nê koyan ke heta payîz zî pes û heywananê xo tîya de pawenî. Royê Murad û Perî zî Çewlîg ra vîyerenî. La Komarê Tirkan serranê peyînan de ser royê Murad û Perî de xeylêk Bendawê ‘HES’an viraştî. Û Çewlîg de cayo tewr namdar Golê Quling o.

Şehîdê Çewlîg

Dewleta kolonyalîst ya Tirk bi serrano polîtîkayê taybet ferzê Çewlîg kerd. Jû hetî ra Îslama siyasî ya şaş ferz kerd, heto bîn ra polîtîkayê asîmîlasyonî (Tirkbîyayîşî) da ramitene. “Zazacitî” vet hemverê Kurdbîyayîşî û propaganda kerd ke “zazayî” kurd nîyê, netewekê bi serê xo yê. Roja ewroyî de zî hona na sîyasete dewam kena. Yew leteyê Çewlîg bin tesîrê nê polîtîkayan de yo, la letewo bîn ke bi kewneşopîyê sarewedartişê Şêx Seîdan pîl bî çokê xo nêşikite û wayîrê Kurdatîya xo vejya.

Çewlîg ra bi hezaran cinî û camêrdî tewrê têkoşîna serbestî yê Kurdistan bî û xeylê ci şehîd kewtî. Serranê ’70î de, hona wextê dewrê grûbe yê PKK de kesê zey Mehmet Xeyrî Dûrmûş û Mehmet Karasûngûrî têkoşînê xelesnayenî rê rayverîn kerdî. Gulnaz Karataş (Berîtan), Zeynel, Raperîn Baz, Şervan Çewlîg, Xelîl Jêhat zî bi hezaran keyney û lajekanê Çewlîg ra tenya çendê ci yê ke seba xelesnayîşê welatê xo, xo kerdî feda yê. Çîyo ke nika kewno ser milê ma no yo ke; heta xoserîya welatî, heta xelesnayîşê ziwan û kamîya ma, ma tekoşîna xo berz bikerê û biresnê serkewtişî.

NIVÎSÊN MÎNA VÎ