Kürdistan şehirleri: HEWLÊR

STÊRKA CIWAN – ROJACIWAN

Hewlêr 1,1 milyon nufüsü ile Başurê Kurdistan’ın en geniş nüfusuna sahip şehridir. Yüz ölçümü ise 330 km² olup Süleymaniye’den sonra gelen ikinci büyük şehir olmaktadır. Kürdistan’ın zengin kültürlerine sahip olan Hewlêr’de Kürtler, Türkmenler, Araplar, Keldaniler, Süryaniler yaşamaktadır.

TARİHİ

Asurlular zamanında Arba-ilu, Arbela; eski İran kaynaklarında Arbira olarak geçen ve gelişmiş bir kent olan Hewlêr, Aşağı ve Yukarı Zab suları arasında kurulmuştur. Musul, Altınköprü, Bağdad-Basra yollarının kavşak noktasında bulunan şehir, Irak Selçukluları idaresinden sonra 1144 tarihinden itibaren Beytekin hanedanından Küçük Ali’nin ve Hewlêr Atabeklerinin başkenti olmuştur.
Muzafferüddin Kökböri devrinde (1136-1190) imar edilen Hewlêr, iki kısımda gelişmiştir. Aşağı Hewlêr nehir kenarında, geniş bir vadide yayılırken, Yukarı Hewlêr’de tepe üzerinde kale içine sıkışıp kalmıştır. Kalenin surları, eski kalıntıları üzerine Kökböri tarafından yeniden yaptırılmıştır.
Kökböri’nin evlâdı olmadığından, vasiyeti üzerine Abbasî halifesine kalan Hewlêr, Moğol istilâsından sonra uzun müddet karışık ve sıkıntılı dönemler yaşamıştır. 1731’de, Nadir Şah’a karşı uzun süre dayanan kale, şehrin düşmesinden sonra harabe haline gelmiş, 1849’da esaslı bir şekilde tamir edilmiştir. Hewlêr, Osmanlı döneminde, 19. yüzyıl başlarına kadar Bağdat’a bağlı bir kaza merkezi olarak idare edilmiştir.
Aşağı Hewlêr’de yüksek minareli bir ulu cami, bir medrese, dört dârûl-aceze, dul ve yetim yurtları ile ribatlar yaptırarak şehri mimari eserlerle donatmıştır.
Ulaşım yollarının kavşak noktasında bulunan Hewlêr, 12-15. yüzyıllarda büyük bir ticaret merkezi durumundaydı. 1309 (Rumi) Musul Salnamesi’ne göre, 4.000 nüfuslu kaza merkezinde, 2 cami, 10 mescid, 6 medrese, 5 sıbyan mektebi, 5 dârûl-aceze, 1 kışla ve 3 hamam bulunuyordu. Bugün devletlerin tarihi yok eden yönelimleri ile Aşağı Hewlêr harabe halinde olup bir tek minare ayakta kalmıştır. Yukarı Hewlêr, kale içinde hâlâ 18. yüzyıl hayatı yaşamaktadır. Kale içindeki Kale Camii, Hacı Molla İbrahim Camii, Ömerağa Medresesi ile Şeyh Şerif Tekkesi halen kullanılmaktadır.

 

BİTKİ ÖRTÜSÜ

Hewlêr’in iklim şartları, topografik ve dağlık yapısı nedeniyle, ilde bitki örtüsü olarak bozkır ve orman bulunur. Şehrin kuzeyindeki dağlık bölgede kavak, Söğüt ve Meşe ağaçları bulunur. güneyinde ise genelde çöl ağaçları olan Palmiye ve hurma ağaçları vardır.

İKLİM

Hewlêr’in kuzey bölümlerinde karasal iklimin soğuk ve kar yağışlı kışları, güneyinde ise sıcak ve kurak yazları görülebilir. Hewlêr’in kuzeyi dağlık olduğu için Karasal iklim hakimdir, güneyi ise genellikle çöl ve düzlüklerden oluştuğu için sıcak iklim hakimdir.

EKONOMİ

Hewlêr’’in ekonomisini tarım, turizm, alışveriş ve petrol ihracatı oluşturmaktadır. Fakat Başûrê Kurdistan yönetiminde yer alan Barzani hükümeti halkın çalışma gücü ele alarak maaaş veriliyor adı altında, ekonomik devamlılığı çökeltmiştir. Halk kendi ekonomik gücü olmayan bir krizden geçmektedir.

HEWLÊR KALESİ

Hewlêr’in tarihi kent merkezi olan Hewlêr Kalesi, Kürdistan Bölgesel Yönetimi’nin bir kalesidir. Bu kale çevresi, dünyanın en eski yerleşim şehrilerinden olduğu iddia edilmiştir. Kale 21 Haziran 2014 yılından bu yana Dünya Mirası Listesi’ne girmiştir. Son zamanlarda kaleyi yenileme çalışmaları devam etmektedir. Kale, Hewlêr’in tam ortasında şehrin kalbinde yer alır.
Kale 5. binyıl kadar uzanır ve bu Ebla tabletleri etrafında Milattan Önce 2,300 tarihsel kaynaklarda ilk kez görünür ve Asur İmparatorluğu sırasında özel bir önem kazanmıştır. Hewlêr, o dönem Hristiyanlık, Abbasiler ve Sasani İmparatorluğu için önemli bir merkez oldu. Sonra 1258 yılında kalenin Moğol İmparatorluğu’nun eline geçmesiyle Hewlêr’in önemi azalmıştır. 20. yüzyılda kentsel yapısı önemli ölçüde evleri ve kamusal birkaç bina yok edildi ve bunun bir sonucu olarak, modifiye edilmiştir. Kalenin restorasyonu amacıyla 2007 yılında Yüksek Komisyonu (HCECR) denetlemek üzere kurulmuştur.

KÜLTÜR

Hewlêr, Kürdistan ve Mezopotamya kültürü, Süryani, Kürtler, Türkmenler, Araplar, Keldaniler’in dini ve geleneksel kültürü etrafında biçimlenmiştir. Buna karşın, Hewlêr şehri çeşitlilikler içinde yüksek bir kozmopolit toplum ve canlı bir kültüre sahiptir. Daha çok Kürt kültürünün mimari, müzik, giyim, mutfak ve yaşam tarzında görülebilmektedir.

HEWLÊR MUTFAĞI

Kürt ve Arap mutfağı oldukça tutulmakta olup kentin her yerinde döner kültürü yayılmıştır. Hızlı yiyecekler, Arap, Kürt ve Batı mutfakları da oldukça etkin olmaktadır. Kürt mutfağı diğer kültürlerle binlerce yıllık etkileşimle günümüze gelmiş gayet zengin ve farklı bir mutfaktır. Mutfağın temel malzemeleri kuzu eti, yöresel baharatlar, pirinç ve bulgurdur.

ÜNİVERSİTELER

Bölgenin en büyük üniversitesi Selahaddin Üniversitesi’dir. Türk faşist devleti tarafından açılan Işık Üniversitesi de Hewlêr’de bulunmaktadır. Kürdistan Üniversitesi, Hewlêr şehrinde bulunan Kürdistan Bölgesel Yönetimi’nin üniversitelerinden biridir. Cihan Üniversitesi, Erbil Medikal Üniversitesi, Koya Üniversitesi ve Soran Üniversitesi Hewlêr şehrinde bulunan Kürdistan Bölgesel Yönetimi’nin diğer üniversitelerindendir.